Dziś jest:

LOS ŻYDÓW SOMPOLEŃSKICH W CZASIE OKUPACJI NIEMIECKIEJ

Autor: / Możliwość komentowania LOS ŻYDÓW SOMPOLEŃSKICH W CZASIE OKUPACJI NIEMIECKIEJ została wyłączona / 804 Wyświetleń / 23 lutego 2015

W lutym mija kolejna rocznica wywiezienia przez Niemców Żydów z Sompolna do obozu zagłady w Chełmnie na Nerem (Kulmhof). Chciałbym, w tym miejscu, przybliżyć trochę tej historii.

1 września 1945 roku wybuchła II wojna światowa. Po miesięcznych walkach armia polska została pokonana. Część ziem polskich zajętych przez Niemców wcielono do Rzeszy Niemieckiej na ziemiach Małopolski i Mazowsza utworzono Generalne Gubernatorstwo (GG). Jeszcze we wrześniu Niemcy opracowali plan stopniowego wyniszczenia narodu żydowskiego. Pierwszym krokiem do tego celu było wysiedlenie Żydów z terenów wcielonych do Rzeszy do GG. Na tym terenie powstały obozy koncentracyjne Stuthoff, Oświęcim – Brzezinka, Majdanek. Kolejnym krokiem było skoncentrowanie Żydów w większych miastach, które są węzłami kolejowymi. W miastach tych utworzono specjalne dzielnice –getta, oddzielone od reszty miasta, w których mieli przebywać Żydzi.18 Getta takie powstały min.; w Łodzi, Warszawie, Sosnowcu,

Częstochowie, Lublinie. W gettach Niemcy tworzyli Rady Żydowskie (Judenraty), które odpowiedzialne były za wykonywanie wszystkich poleceń władz niemieckich. Ostatecznym celem Holokaustu była zagłada narodu żydowskiego. W tym celu w latach 1941 – 1942 utworzono obozy zagłady Kulmhof, Bełżec, Sobibór, Treblinka.19 Także obozy w Majdanku i w Oświęcimiu przeznaczono do zagłady Żydów, Polaków, Rosjan, Cyganów i innych. Pierwszym obozem zagłady był obóz w Chełmnie nad Nerem (Kulmhof).

Wielkopolska została wcielona do III Rzeszy. Tereny te nazwano Krajem Warty (Warthegau). Namiestnikiem został Artur Greiser, który postanowił sobie uczynić z podległego mu terytorium „wzorowego okręgu Rzeszy”. Poszczególne wytyczne planu „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” realizowane były za pomocą landratów. W Koninie Landratem mianowano dr. Wilhelma Wilda. W dniu 2 października w Koninie powstała podkomenda policji bezpieczeństwa, której podlegały powiaty koniński, kolski i turecki. Żandarmerią dowodził mjr Buchler. W poszczególnych miasteczkach istniały urzędy pracy(Arbeitsamt), zajmujące się pośrednictwem pracy i wysyłaniem Polaków na przymusowe roboty do Niemiec.

W miasteczkach budowano getta dla Żydów. Duże getto było w Zagórowie. Zwożono tam Żydów ze Słupcy Kleczewa, Konina Goliny i Grodźca. Dużą ilość Żydów rozstrzelano w lesie kazimiersko – kleczewskim(około 7000 osób) oraz w okolicy Niesłusz – Rudzicy – Gosławic.20

Do Sompolna Niemcy wkroczyli 13 września. Po utworzeniu struktur niemieckiej władzy lokalnej, rozpoczęto prześladowania miejscowych Żydów. Początkowo był to zabór mienia, konfiskaty mieszkań, ograniczenia w poruszaniu się, praca niewolnicza, noszenie żółtej gwiazdy Dawida na rękawie i piersiach, poniżanie. Nakazano Żydom poruszania się ulicą a nie chodnikiem, oraz kłaniania się wszystkim Niemcom. Zamknięto synagogę i zamieniono ją na magazyn. Jedną z form prześladowań była dyskryminacja Żydów podczas sprzedaży różnych towarów, kiedy to sprzedawano je tylko Polakom a Żydom mówiono „Juda wek”, lub ichbito.21 W 1940 roku rozpoczęto realizację planu zagłady Żydów. Zostali oni skoncentrowani na kilku ulicach. Dnia 8 grudnia 1941 roku wywieziono małą grupkę Żydów do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem. Wśród nich byli członkowie rodzin Grosmanowiczów, Słodkiewiczów, Kolskich. Mieszkania wywiezionych były splądrowane przez Polaków. Były Grupy mężczyzn i kobiet wysyłano do niewolniczej pracy w okolice Poznania. Nie wszyscy jednak pełnosprawni Żydzi byli wywożeni. Dzieci i rodziny członków Rady Żydowskiej mogli w Sompolnie zostać. Latem 1941 roku złe traktowanie jeszcze się bardziej pogorszyło, i zakazano Żydom opuszczać getto. Dnia 2 lutego 1942 rozpoczęła się likwidacja getta. W nocy z 2 na 3 lutego żandarmi, policja i SS obstawiła wszystkie ulice i o jednej godzinie rozpoczęto wyciąganie siłą z domów przerażonych Żydów z łóżek. Naoczny świadek tego wydarzenia pisał.: „Zrobił się płacz i zgiełk nie do opisania. Napadnięci zrozumieli co im grozi. Lecz krzyczeć, płakać i zawodzić nie było wolno. Dano im parę minut czasu tylko na ubranie, i zabranie z sobą cokolwiek w małe tłumoczki i trochę żywności, wyrzucając za drzwi przerażonych, trzęsących się ze strachu Żydów. Spędzanych na rynku w jedną grupę bito bez powodu batami i kolbami karabinów, kopiąc ciężkimi butami, jak bydło. Okropnie było patrzeć na tą szatańską robotę hitlerowskich parobków. Płacz popychanych kobiet i dzieci ściskało bólem serce ludzi, którzy patrzyli na to z ukrycia, gdyż noc była jasna i zimna, ziemia pokryta na wpół śniegiem. Kiedy ich pędzono, a raczej wleczono w stronę Piotrkowa, na salę kolejową. Starców popychano bez litości, przynaglając. Co się przy tym działo, jak w mieszkaniach przy wyrzucaniu – tak w drodze i na sali – gdzie ich obozowano, nie podejmuję się opisać.”22 Następnie Żydów wywieziono pociągiem do pobliskiego Koła, który był stacją przeładunkową. Stamtąd transport skierowano do obozu zagłady w Chełmnie mad Nerem, gdzie wszyscy Żydzi zginęli.

Na początku marca 1942 roku urządzono w mieście wyprzedaż łupów po Żydach. Najwartościowsze rzeczy dostały się Niemcom. Resztę mogli kupić Polacy. Ostatnim aktem zacierania śladów po narodzie hebrajskim w Sompolnie była likwidacja w tymże roku cmentarza żydowskiego, który został zaorany a macewy posłużyły do układania dróg.

Dziś już nie ma Żydów w naszym mieście. Pamiętam, że jeszcze w latach 80 – tych, mieszkał tu jeszcze jeden Żyd, na Rynku, zdaje się, że był zegarmistrzem. Pozostała nam piękna synagoga(budynek Biblioteki), kilka znalezionych macew(nagrobków), Tora (wystawiana w Muzeum w Gosławicach), no i to co najważniejsze – pamięć. Wielu mieszkańców pamięta jeszcze czasy okupacji, pamięta co tu się wydarzyło. Przekazuje wspomnienia dzieciom, wnukom. Pamiętajmy.

Jeśli ktoś chciałby podzielić się swymi wspomnieniami z tamtych czasów zapraszam do współpracy. Warto takie chwile spisać, by ujrzały światło dzienne. By dały dowody Prawdzie. Nigdy wywody historyków nie zastąpią zeznań naocznych świadków. Ratujmy historię Sompolna!

Jacek Tymiński


18 R. Szuchta, P. Trojański, dz. cyt., s. 143.

19 Atlas Historii Polski, pod red. Puzik J, Szulc M. Kraków 2003, s.201.

20 Głoszkowski Ryszard, eksterminacja ludności polskiej i żydowskiej w powiecie konińskim w latach 1939 – 1945, Ziemia Konińska, t.III, 1972, s.117 –139

21 J.Janowski, Migawki historyczne z czasów niemieckiej okupacji od roku 1939 do 1945. Jako dowody niemieckiej kultury, s.10

22 tamże, s.10


 

Przeczytaj również: